ادبی ترکی

قافیه دوزولوشو ایسه
a/a/x/a
فورموندادیر. بؤلگوسو ده بئله دیر:
4+3=7
بایاتیلارین بیر چوخو عادی خلق طرفیندن دئییلدیگی کیمی بیر پاراسینی دا عاشیقلار قوشموشلار. بو نوع بایاتیلارین ایلک میصراعیندا بیر چوخ واقتلار "من عاشیق"، "من عاشیقام"، "عاشیق"، "عاشیغام" کیمی عیباره‌لره راست گلمک اولور. عاشیقلارین سؤیله دیگی بیر چوخ بایاتیلار دیلدن دیله دوشموش و تمامیله خلقین مالی اولموشدور.
آذربایجاندا ان مشهور بایاتی سؤیله‌ین عاشیق، ساری عاشیق دیر.
اونون یاخشی آدلی سئوگیلیسینه قوشدوغو بایاتیلاردان بیر نئچه اؤرنک آشاغیدا وئریلیر:
من عاشیق بو داغ ایله‌ن
گول سینمیش بوداق ایله‌ن
سنه یاخشی دئمزلر
من اؤلسم بو داغ ایله‌ن
 
من عاشیق اودا یاندی
اود توتدو، او دا یاندی
یار چکدی، من یئریدیم
من چکدیم او دایاندی
 
من عاشیغام قانلی گول
قانلی سئویش، قانلی گول
یئمیش بولبول باغرینی
چیخمیش آغزی قانلی گول
 
من عاشیق بو دار گونده
غم منی بودار گونده
کؤنلوم ایستر یارینی
گله یدی بو دار گونده
 
عاشیق یامانا گله
دردین یامانا گله
یاخشی، یاخشییا گئده
یامان، یامانا گله
بایاتی هم اؤزونه مخصوص عاشیق هاوالاری (مثلا : زیل شیکسته، قاراباغ شیکسته‌سی و...) ایله اوخونار، هم ده بعضا باشقا قوشمالارین بندلری آراسیندا (جیغالی تجنیسده اولدوغو کیمی) اوخونار.
 
2 گرایلی
 
گرایلی هر میصراعیندا سکگیز هیجاسی اولان و بیر نئچه دؤرد میصراعلی بندلردن اولوشان عاشیق شعریدیر.
گرایلی‌نین جیغالی، ساللاما، ناغاراتلی، قایتارما، دیل دؤنمز کیمی شکیللری واردیر.
گرایلی نین باشقا اؤنملی اؤزللیکلری بونلاردان عیبارتدیر:
-1-2 گرایلی نین ان آزی اوچ بندی و معمولا بئش بندی واردیر 5
-2-2 گرایلیدا قافیه دوزولوشو آشاغیداکی فورمدا اولور:
x/a/x/a
b/b/b/a
c/c/c/a
d/d/d/a
-3-2 سون بندده شعری قوشان شاعیرین ویا عاشیغین آدی گلیر.
-4-2 گرایلی نین میصراعلاری نین بولگؤسو آشاغیداکی موْدئلده دیر:
4+4=8
دئمک هر سکگیز هیجالی میصراع ایکی 4 هیجالی کلمه یادا کلمه‌لردن اولوشموشدور.
آنجاق بونو دا قئید ائتمک لازیمدیر کی بؤلگو یاخود تقطیع قایداسی باشقا یوخاریدا سایدیغیمیز قایدالار قدر قاچینیلماز دئییل و عاشیغین میصراعلاردا بؤلگو قایداسینی پوزماغا ایختیاری چاتیر. گرایلی شعر فورماسیندان اؤرنک اوچون عاشیق قوربانی و خسته قاسیمدان ایکی شعر وئریلیر:
 
دولانا ، دولانا
 
-1 آلچاق یئردن دومان قالخار
-2 داغی دولانا، دولانا
-3 گؤی اوزونو آلار بولود
-4 ماهی دولانا، دولانا
 
-5 کیمی آغا ، کیمی نؤکر
-6 نؤکر اولان جفا چکر
-7 بولبول آغلار قان یاش توکر
-8 باغی دولانا، دولانا
 
-9 قوربانی مورادا یئتدی
-10 جانان گلدی بوندان اؤتدو
-11 نوبات گلدی منه یئتدی
-12 ساقی دولانا، دولانا
 
سونالار کیمی
 
-1 نه باخیرسان اوغرون- اوغرون
-2 منه بیگانالر کیمی.
-3 دوروم دولانیم باشینا
-4 شاما پروانالر کیمی.
 
-5 دوست قاپیسیندا دوستاغام
-6 تئللرینه چوخ موشتاغام
-7 یار الیندن دویون داغام
-8 داغداکی لالالار کیمی
 
-9 خسته قاسیم تیکمه داشلی
-10 گؤنلو غملی، گؤزو یاشلی
-11 گؤلدن اوچدو یاشیل باشلی
-12 سیلکیندی سونالار کیمی
 
گؤروندوگو کیمی بو سون گرایلیلاردادا ایلک بندین 2-جی و 4-جو میصراعلار بیر-بیریله قافیه لنمیشدیر. باشقا بندلرین سون میصراعی دا عینی قافیه ده دوزولموشدور:
 
داغی دولانا، دولانا/ ماهی دولانا، دولانا /باغی دولانا، دولانا / ساقی دولانا، دولانا
بیگانالار کیمی/ پروانالار کیمی/ لالالار کیمی/ سونالار کیمی.
 
ایلک بندین 1- جی و 3-جو میصراعلاری قافیه باخیمیندان آزاددیر. 6
باشقا بندلرین ایلکین اوچ میصراعی عینی قافیه ده دیر.
 
نؤکر/چکر/تؤکر ،            یئتدی/ اؤتدو/ یئتدی
دوستاغام/ موشتاغام/ داغام ،         داشلی/ یاشلی /باشلی.
بؤلگو باخیمیندان گؤروندوگو کیمی ایلک شعرین 9-جو میصراعیندا ، هم ده بندلرین سون میصراعلاریندا بؤلگ پوزولموشدور:
 
قوربانی مو /        رادا یئتدی
باغی دولا /                 نا، دولانا
 
سونالار کیمی شعرینده ایسه 2-جی، 3-جو، 4-جو، 5-جی، 8-جی و12 -جی میصراعلاردا بؤلگو قایداسی پوزولموشدور.
 
3- قوشما
 
قوشما عاشیق شعری نین ان یایغین نوعو ساییلماقدادیر.
گرایلی اوچون سایدیغیمیز اؤزللیکلرین هامیسی قوشمادا دا واردیر و اونلاری اساس فرقلندیرن جهت هیجالارین ساییندا و بؤلگوده‌دیر.
قوشمالاردا هر میصراعین اون بیر هیجاسی وار.
میصراعلارین بؤلگوسونون ایکی فورمولو واردیر:
بعضی قوشمالاردا:
4+4+3=11
بیر پاراسیندا ایسه:
6+5=11
باشقا فرقلی جهت ایسه بودور کی گرایلی قوشمایا گؤره داها دا اویناق بیر عاشیق هاوالاریله ایفا اولونار.
قوشمانین " قوشا یارپاق"،" آیاقلی قوشما"، "گوللو قافیه"، و "قوشما –موستزاد" کیمی شکیللری واردیر.
اؤرنک اوچون آشاغیدا عاشیق علسگردن ایکی قوشما وئریلمیشدیر:
 
اینجیمرم
1 ایستر دارا چکدیر ، ایستر قول ائیله
2 قوْیموشام امرینه قوْل اینجیمرم.
3 حسرتیندن مجنون اولدوم صحرادا
4 آلیرسان جانیمی آل اینج
 
یمرم
 
5 حسرتیندن سارالیبان ، سوْلانام
6 ایذین وئرسن یار، باشینا دولانام
7 اللی یول چاپیلام، یوز یول تالانام
8 بیر شئی دئییل دولت، مال اینجیمرم
 
9 علسگرم یاندیم عشق آتاشیندا
10 گؤزوم قالدی کیپریگینده، قاشیندا
11 قازدیر مزاریمی چشمه باشیندا
12 سالدیر سینه م اوسته یول اینجیمرم
 
بو قوشمادا گؤروندوگو کیمی بؤلگو عیاری 11=5+6 دیر.آنجاق بندین 5-جی، 6-جی و 10-جو میصراعلاردا بؤلگو پوزولموشدور:
 
حسرتیندن سارا   /              لیبان ، سوْلانام
ایذین وئرسن یار، با        /      شینا دولانام
گؤزوم قالدی کیپری       /       گینده، قاشیندا
 
دوشدو
1 چرشنبه گونونده، چشمه باشیندا
2 گؤزلریم آلاگؤز جانانا دوشدو.
3 آتدی مۆژگان اوخون، کئچدی سینه مدن
4 قاداسی، بالاسی جانیما دوشدو
 
5 ایشارت ائیله دیم، دردیمی بیلدی
6 هم چوخ گؤزل ایدی، هم اهل یدیلدی
7 باشینی بولادی، گؤزوندن گولدو.
8 گولنده قاداسی قانیما دوشدو
 
9 علسگرم هر علمدن حالییام
10 دئدیم سن طبیبسن، من یارالییام.
11 دئدی نیشانلییام، اؤزگه مالییام
12 سیندی قول-قانادیم یانیما دوشدو
 
بو قوشمادا دا 9-جو میصراعدا بؤلگو کلمه‌نین اورتاسینا دوشه‌رک پوزولموشدور:
علسگرم هر عل   /       میدن حالییام.
 
4- دیوانی
 
دیوانی شعر فورماسیندا هر میصراعدا اون بئش هیجا وار.
قافیه‌ه گلدیکده: بیرینجی بندین بیر، ایکی، دؤردونجو میصراعلاری هم قافیه، اوچونجو میصراعین قافیه‌سی ایسه آزاددیر. باشقا سؤزله دیوانی ده قافیه دوزولوشو آشاغیدا گؤستریلن موْدئلده دیر:
a/a/x/a
b/b/b/a
c/c/c/a
دیوانی نین بؤلگوسو ایکی نوع اولا بیلیر:
8+7=15
7+8=15
دیوانی‌نین دا اؤزونه مخصوص هاوالاری وار اوجومله‌دن "دیوانی" " شاه ختایی دیوانی و...آد آپارماق اولار.
آذربایجاندا عاشیق قوربانی نین دیوانیلری داها چوخ شؤهرت قازانمیشدیر.
اؤرنک اوچون آشاغیدا ایکی دیوانی بالوْولو میسکیندن وئریلیر:
 
اینجیدی
 
دیلیم سنی لال ائدرم ، نه دئدین یار اینجیدی
زولفوندن اوْوسون گؤتوررم ، قورخورام مار اینجیدی
نئچه ناقه گتیرین، خالوار ایله گؤتورون
بیر درده دوچار اولموشام درد منده زار اینجیدی
 
مین بیر یئرده یارام واردی باخ سینه‌مین داغینا
پروانه تک دولانایدیم هم سولونا ، ساغینا
جان چیخدی، بوش قالدی قفس، وئرین یار قوجاغینا
یارسیز مزارا قویمایین گور اولو دار، اینجیدی
 
یار قاپیندا خسته دوشدوم رحم ائیله سن ساییلام
او حوسنونون زکاتیندان هر نه وئرسن قاییلام
بولبول گوله، گول بولبوله، من زولفونه ماییلام
دهانینا دوزولنلر صدفدی یار، اینجیدی
 
زولفونه شانه ووراندا قالماز منده اختیار
گؤزللیگی سنه وئریب قودرتی پروردیگار
گئیینیبسن آل یاشیلا باشدا تیرمه زرنیگار
من فاغیر میسکینین یاری گئیدیگی نارینجی دی
 
گئده جک
 
دلی گؤنول غورّه‌لنمه، قودرت الدن گئده‌جک.
جهد ائله یاخشیلیق ائیله، یاخشی یامان گئدجک
بو دونیا کاروانسارادی، هر گلن کؤچوب گئدر
آدم ایلن حوّا کیمی یارانانلار گئده جک
 
الینده کی تر شوو ایلن وورما مظلوم باشینا
جهد ائله سویوق سو قاتما خلقین ایستی آشینا
چوخون بو دونیا آلدادیب، ظولم ائدیب قارداشینا
هم ظولومکار ، هم خطا کار چشمی گیریان گئد‌ه‌جک
 
آخیرته خئیری واردی سوروش بیمار حالینی
آجیندان ال آیاق چالسان یئمه یئتیم مالینی
سویاجاقلار پالتارینی ، زیورینی ، آلینی
آخیر جانسیز بدنینه بئش آرشین خام گئده‌جک
 
نه ییغیرسان دونیا مالین تؤکوب گئدرسن هامی
اینسی- جیّنه حؤکم ائدردی هانی سولئیمان هانی
فاغیر میسکین غافیل اولما حلال، حرامی تانی
زحمت چکن ، لذت چکر لبی خندان گئده جک
 
5- موخمّس
 
هر بندینده بئش میصراعی و هر میصراعدا ایسه اون آلتی هیجاسی وار، ایلک بندین بوتون میصراعلاری بیر-بیریله هم قافیه دیر.دئمک قافیه دوزولوشو آشاغیداکی موْدئلده اولور:
a/a/a/a/a
b/b/b/b/a
c/c/c/c/a
عاشیقلار موخمسی اوخویاندا اونون میصراعلارینی ایکی یئره پارچالایار و هر بندی اون میصراعلی شعر کیمی اوخویارلار.
 
بؤلگو آشاغیداکی موْدئلده دیر:
8+8=16
اؤرنک اولاراق عاشیق شمشیردن بیر موخمس :
 
عمیم قیزی
 
قاش قاباغین تؤ کمه بئله!
آ جان آلان عمیم قیزی
نه دی دردین؟ سؤیله بیلیم،
ائیله بیان عمیم قیزی
دوداقلارین یئر سوپورور،
گولر باخان عمیم قیزی
گؤزللر ریشخند ائدر
سنه اینان عمیم قیزی
آرامیزدا اولمالیدیر،
ایلقار، ایمان عمیم قیزی.
***
من سنی اوشاق ایکن
اون دؤرد یاشیندا سئومیشم.
قانلی گول یایلاسیندا ،
داغین باشیندا سئومیشم.
قارتاللار اوزاق باخان
کهلیک داشیندا سئومیشم.
آلا گؤزه عاشیق اولوب،
قلم قاشین دا سئومیشم.
شأنینه باغلادیم کیتاب ،
یازدیم داستان عمیم قیزی.
***
سنه من اووچو اولوب ،
اوولاقلاردا ایزله‌میشم.
پونهان اولان سیرّیمیزی
دانیشمادان گیزله‌میشم.
نوقصانینا دینمه‌میشم ،
خاطیرینی گؤزله‌میشم.
سنه یالان ساتمامیشام ،
نه اولوبسا دوز دئمیشم.
منده گوناه دئ وارمی گؤر ،
جانیم قوربان عمیم قیزی؟
***
نه سنی آلان اولار ،
نه ده منه اولار گلن.
ات تؤکولوب، قان چکیلیب،
قالیب سوموک ، قورو بدن.
باخما موخّنث سؤزونه
بلکه سنی وار اؤیردن
جان دئییب بیر-بیرینه
سئویشمه‌یه‌ک آخی ندن؟
شمشیر کیمی اولار سنه
کیم مهریبان عمیم قیزی؟
 
موخمّسه بئشلیک ده دئیرلر. اونون جیغالی نوعو ده واردیر.
آذربایجان عاشیقلاری ایچینده موللا جومه‌نین موخمسلری هامیدان آرتیق مشهوردور. آشاغیدا اونون جیغالی موخمسلریندن ایکی بندی اؤرنک اوچون وئریلمیشدیر.
 
ناگهان گؤردو گؤزوم
سن تکی اینسانی پری.
حوریسن، ملاکه سن
جّنتین قیلمانی پری.
یارالار ملهمیسن
دردلرین درمانی پری.
گؤزللر سرداریسان
محبوبلارین خانی پری.
شاه کیمی تاختا چیخیب
ائدرسن دیوانی پری.
***
دیوانینا گلرم
عیزّتی- ایکرام قیلارام
خیدمتینده قالارام
قول قوربانین اولارام
اگر قبول ائله سن
قول بوینونا سالارام
قولوم بوینوندا
الیم قوینوندا
چیینیم چیینینده
عشقین بئینیمده
سارماشیب، کؤینک کیمی
دوروم سنین َاینینده
اَینینه آل منی گل
قات بو جانی جانا پری.
 
یوخاریدا گؤروندوگو کیمی میصراعلار هیجا اسگیکلیگی وار. بو نقیصه ایفاچیلیقدا بعضی هیجالارین اوزادیلماسیله دولدورور.
آشاغیداکی جدولده عاشیق شعرینین اساس فورملارینین اؤزللیکلری وئریلمیشدیر.
 
شعر
بندلرین سایی
هر بندین میصراع سایی
میصراعدا هیجا سایی
بؤلگۆ بیچیمی
قافیه دوزولوشو
بایاتی
1
4
7
4+3=7
A-A-X-A
گرایلی
3
4
8
4+4=8
X-A-X-A
B-B-B-A
C-C-C-A
قوشما
3
4
11
6+5=11
و یا
4+4+3=11
X-A-X-A
B-B-B-A
C-C-C-A
دیوانی
3
4
15
7+8=15
ویا
8+7=15
A-A-X-A
B-B-B-A
C-C-C-A
موخمّس
3
5
16
8+8=16
A-A-A-A-A
B-B-B-B-A
C-C-C-C-A
D-D-D-D-A

6 تجنیس
 
قافیه و ردیفینده جیناس 7 سؤزلر ایشلنن شعره تجنیس دئییلیر.
تجنیس صنعتی موختلیف شعر شکیللری ایله مئیدانا گله‌بیلر:
"تجنیس"، بایاتی تجنیس"،" گرایلی تجنیس"، "موستزاد تجنیس"، "دوداق دیمز تجنیس"، "آیاقلی تجنیس"، و بو کیمی نوعلری وار.
تجنیس یاراتماق شاعیردن بؤیوک باجاریق و اوستادلیق طلب ائدیر اونا گؤره ده هر عاشیق بو مئیداندا آتینی چاپا بیلمه میشدیر.
تجنیس عوموما بئش بنددن آرتیق اولماز.
اؤرنک اوچون عاشیق قوربانی، عاشیق عاباس توفارقانلی تجنیسلریندن بعضی بندلری وئریلیر.
 
قوربانی دئر: بورا گلدیم یار ایچین
کس جیگریم ، دوغرا باغریم ، یار ایچین
یار اودوکی یاردان سونرا یار ایچین
یاخا ییرتا ، زولف داغیدا ، یارا اوز.
×××
قاباق آیدی ، زولف بولوتدو، یوز گوندو.
حسرتیندن بیر ساعاتیم یوز گوندو.
هئچ دئمیرسن قول عاباسیم اوزگوندو
غم باشیندان توتار درد آیاغیندان
 
آشاغیدا عاشیق علسگرین بیر تجنیسینی اوخویوروق:
 
آی اوزه اوزه
آی نازنین دردین منیم جانیمی
آز قالیب اینجه لده آی اوزه، اوزه
آلیبسان الیمدن دین ایمانیمی
موشتاق ائیله ییبسن آی اوزه،اوزه
 
یار مسکنیم آستانامی ، دردی می؟
کامیل باغبان گولو باغدان دردیمی؟
آ بی موروت دردین منیم دردیمی
آرتیریب، یئتیریب آی یوزه، یوزه.
 
یازیق علسگری اودا سالیبدی
فلک گؤزدن سالیب، اودا سالیبدی
چشمه کناریندا اودا سالیبدی
جوموب سوْنا کیمی آی اوزه، اوزه
 
7 جیغالی تجنیس
 
هر بندین اورتاسیندا جیناسلی بیر بایاتیسی اولان تجنیسه، جیغالی تجنیس دئییلر.
آشاغیدا اؤرنک اولاراق عاشیق علسگرین بیر جیغالی تجنیسی وئریلیر:
 
عاریف اولان بیر اود دوشوب جانیما
اریدیب ، دؤنده‌ریب آ یاغا منی
یوخ عاشیق آی آغا
یئتمیش دادا آی آغا
ایللر خسته سی جانیم
یار گلدی قالخ آیاغا.
آغا اولان قولون نظردن سالماز
نظریندن سالما آی آغا منی.
 
کامیل اووچو اوون گؤرجک سینایا
اوخو درسین ازل باشدان سین آیه
یوخ عاشیق سین آیه
تر داملایان سینه یه
خسته نین گؤزو دوشموش
یئتگین نار تر سینه یه.
عؤمر آزالدی، وعده یئتدی سینه یَه
بیر گون ده بوکرلر آی آغا منی.
***
منیم یاریم یاشیل گئییب اینجه دیر
اینجه کمر اینجه بئله اینجی، دور
یوخ عاشیق اینجی دور
اینجی، مرجان ،اینجی دور.
یامان اولار بد قونشو
قوهوم-قونشو اینجیدیر.
خسته دوشدوم بودرد منی اینجیدیر
توت الیمدن قالدیر آیاغا منی.
***
علسگرم دادا گلدی بودو یار
بایقولارین مسکنیدی بو دیار
یوخ عاشیق بودو یار
گول بسله ین بو دیار
جانیم صاداغا اولسون
قبولدورسا بودو یار.
آل خنجری باغریم باشین بودا یار
ائل ایچینده سالما آیاغا منی.
 
8- دوداق دَیمز
دوداق دیَمزی اوستاد عاشیقلار اؤز سؤز باجاریقلارینی بیلدیرمک اوچون یاراتمیشلار.
بو شعرلرده دوداقلارین بیر- بیرینه دَیمه‌سی لازیم گلن صامیتلردن ( ب، م، پ کیمی صامیتلردن) ایستیفاده اولونمامالیدیر.
آشاغیدا آزافلی میکاییلدان بیر دوداق دیمز جیغالی تجنیسی اؤرنک اوچون وئریلیر:
 
قارالار کئچر
 
آیلار ، ایللر ، دقیقه لر ایچینده
یازی چیچک ، قیشی قار آلار، کئچر.
عاشیق قار آلار کئچر
آغلار قارالار کئچر
یئر تیتره دن، داغ آتان
اجل قارالار کئچر.
آلچاقدان، شئیطاندان خئییر ایسته سن
جانیندان شر کئچر، قارالار کئچر.
***
هردن-هردن سالا یادا طالعین
چتین دردی ساتا یادا طالعین
عاشیق یادا طالعین
قهرین یا دا طالعین
چتین داردا یئتیشسین
سالسین یادا طالعین
یا چرخی گردیشین یا دا طالعین
یاندیرار چیراغین قارالار کئچر.
***
آزافلی شیکاری آتاندا یاخشی
آنان دا یاخشیدیر آتان دا یاخشی
عاشیق آتاندا یاخشی
صیاد آت آندا یاخشی
اَیری اَیرینی سسلر
دئیر آتان دا یاخشی.
قضا قدرلره آتان دا یاخشی
قانانلارین قانی قارالار کئچر.
 
مضمون اعتیبارینا گؤره آدلانان عاشیق شعرلری
 
یوخاریدا سایدیغیمیز عاشیق شعرلری اؤز فورملارینا گؤره یادا اوندا ایشله‌نن بدیعی صنعتلر اعتیباریله آدلاندیریلمیشلار. آنجاق مضمون اعتیباریله ده اونلار آدلانمیشلار میثال اوچون: اوستادنامه، وجودنامه و دئییشمه دن دن آد چکمک اولار.
 
1- اوستادنامه
آدیندان گؤروندوگو کیمی اوستاد عاشیقلارین سؤیل هدیگی نصیحت آمیز سؤزلردیر. اونلاردا اولو عاشیقلاریمیزین دونیا گؤروشو و حیات تجروبه لری عکس اولموشدور.
چوخ زمان اوستادنامه لرده آتا سؤزلری شعرین قافیه و وزنی ایله اویغونلاشدیریلیب، اوستادنامه کیمی وئریلیر 8
بیر قایدا اولاراق عاشیقلار داستانا باشلاماقدان اول اوستادنامه اوخویارلار. اؤزو ده بیر دئییل، ایکی دئییل، اوچ اوستادنامه اوخویوب سونرا اصل مطلبه باشلارلار.
دده قورقود کیتابیندا دا اثرین اولینده اوزان دده قورقود دیلینده بیر چوخلو آتا سؤزونو قافیه‌لی نثر پارچالاری کیمی وئریلمیشدیر. کی بو دا دستاندان اول اوستادنامه سؤیله‌مک گله‌نه‌گی‌نین چوخ قدیم اولدوغونو گؤسترمکده دیر.
اوستادنامه لر اکثر قوشما فورموندا اولسالاردا اونون دیوانی و گرایلی و موخمس شکیللری ده واردیر.
آذربایجان دا عاشیقلار اوستاد نامه‌لری ایله داها چوخ مشهور اولان عاشیق خسته قاسیمدیر.
اؤرنک اولاراق عاشیق عاباس توفارقانلی دان ایکی اوستاد نامه آشاغیدا وئریلیر:
 
سوز بیر اولسا
 
بد اصیل اولادی باشدان تانیرام
چؤر-چؤپ ییغار، یاد اوْجاغین یاندیرار.
سحر دورار عار، ناموسون گؤزله مز
سویو تؤکر اؤز اوْجاغین سؤندورر.
 
اولغون جوْشا گلسه ، کؤپوک یاغ اولماز
سؤیوت بار گتیرسه، باغچا ، باغ اولماز
زیبیل تپه اولسا ، کوللوک داغ اوْلماز
یئل اسنده آلچاقلار یئندیرر.
 
عاباس بو سؤزلری دئیر سریندن
آرخی قازین سویو گلسین دریندن
ائل بیر اولسا داغ اوْینادار یئریندن
سؤز بیر اولسا ضربی گرن 9 سیندیرار.
 
بَیَنمز
 
آی آغالار گلین سیزه سؤیله‌ییم:
آلا قارغا شوخ تارلانی بَیَنمز.
اوْغوللار آتانی ، قیزلار آنانی
گلینلر ده قاینانانی بَیَنمز.
 
آدام وار دوْلانار صحرانی ، دۆزو
آدام وار دۆشورر گۆلو نرگیزی
آدام وار گئیمگه تاپانمیر بئزی
آدام وار آل گئیَر، شالی بَیَنمز.
 
آدام وار چوخ ایشلر ائیلر ایرادا
آدام وار کی یئته بیلمز مورادا
آدام وار کی چؤرک تاپماز دونیادا
آدام وار یاغ یئیر، بالی بَیَنمز
 
آدام وار کی آداملارین ناخشیدی
آدام وار کی آنلامازدی ، ناشیدی
آدام وار کی حئیوان اوندان یاخشیدی
دیندیرنده هئچ اینسانی بَیَنمز
 
آدام وار الینه وئره‌سن گۆللـه‌ر
آدام وار گؤزونه چکه‌سن میلله‌ر
توفارقانلی عاباس باشینا کۆللـه‌ر
نه گۆنه قالیبسان قاری بَیَنمز.
 
2- وجود نامه
وجودنامه ده اینسان حیات ینین اوشاقلیق، گنجلیک، قوجالیق دوورونده موختلیف حاللارا دوشمه‌سی ییغجام شکیلده وئریلیر. اکثر وجودنامه‌لر اون بیر هیجالی قوشمادیر. اونون گرایلی فورمو دا ایلک دفعه عاشیق ولی میسکین طرفیندن دئییلمیشدیر 10.
آشاغیدا کوراوغلودان بیر وجودنام هنین قاشقایی واریانتی 11 وئریلیر:
 
وجود نامه
 
اوچ یاشیندان بئش یاشینا واراندا
پتکدن سوزولن بالا دؤن رسن.
بئش یاشیندان اون یاشینا واراندا
غوْنچادان آچیلان گوله دؤنرسن
 
اون دؤردونده سئودا گلر باشینا
اون بئشینده بیر قیز گیرر دوشونه
چونکو واردین اییرمینجی یاشینا
بوز بولانلیق آزغین سئله دؤنرسن
 
اوتوزوندا کهلیک کیمی سکرسن
قیلینج چالیب، آل قانلاری تؤکرسن
قیرخ یاشیندا ال حرامدان چکرسن
اؤردگی اوولانمیش گؤله دؤنرسن
 
اللی‌سینده الیف قددین چکیلر
آلتمیشیندا جاوان بئلین بوکولر
یئتمیشینده تام دیشلرین تؤکولر
کروانی وورولموش یولا دؤنرسن
 
سکسنینده سیری قونار دیزینه
دوقسانیندا غوبار چؤکر گؤزونه
کور اوغلو دئر: چونکو واردین یوزونه
اوجا داغ باشیندا کوْلا دؤنرسن
 
3- دئییشمه
 
ایکی عاشیغین آراسیندا شعریله یاریشما دئمکدیر.
بعضا ایکی عاشیغین آراسیندا یاخود دا داستانلاردا اولان ایکی شخصیتین آراسیندا اوز وئرن عادی دیالوْقا دا دئییشمه دئیرلر.
تاریخ بویو عاشیق صنعتینده بئله بیر گله نک وارمیش کی مجلیسلرده عاشیقلار خلقین قاباغیندا بیر-بیریله دئییشرمیشلر. هانسی سی جوابدان قالسایدی سازی الیندن آلیناردی.
دئییشن عاشیقلارین اَن چوخ فی‌البیداهه شعر دئمک قابلیتی، سؤز خزینه سینین زنگینلیگی و هر طرفلی معلوماتا و بیلیگه صاحیب اولماسی لازیم گلیر.
دئییشمه ده عاشیغین بیری بیر بند قوشوب، رقیبی اولان عاشیقدان اونون جوابینی ایستر. جواب ایسه بیر بندده، اؤزو ده دئیشن عاشیغین قافیه لریله عئینی اولمالیدیر. یاریش شعرین سون بندینه تک دوام ائدر.
دئییشمه نین حربه-زوربا، قیفیل‌بند ،باغلاما، نوعلری وار. بعضا اوندا دوداق دَیمز، تجنیس کیمی فورملاردان دا ایستیفاده اولونار کی بو دا یاریشمادا نائلیت قازانماغی داها دا چتینلشدیرر:
دئییشمه‌نی باشلایان عاشیق هانسی شعر فورمونو سئچدیسه، قارشی طرفده عئینی فورمدا و عئینی قافیه ده اونا جواب وئرملی دیر.
اؤرنک اوچون آشاغیدا لزگی احمد ایله خسته قاسیم آراسیندا کئچن بیر دئییشمه وئریلیر:
 
لزگی احمد:
سندن خبر آلیم ، آی دده قاسیم:
او نه دیر کی دورلو-دورلو حالی وار؟
نه دن خلق اولوندو عرشین آرغاجی
او ن هدیر کی توخونمامیش خالی وار؟
 
خسته قاسیم:
سنه جواب وئریم آی لزگی احمد:
باهاردیر کی دورلو-دورلو حالی وار.
نوردان خلق اولوندو عرشین آرغاجی
او بولوددور توخونمامیش قالی وار.
 
لزگی احمد:
او نه دیر کی دایانیبدی دایاقسیز؟
او ن هدیر کی بویانیبدی بویاقسیز؟
او نه دیر کی دوغار السیز ، آیاقسیز،
اوچ آی گئچر آیاغی وار، الی وار؟
 
خسته قاسیم:
گؤی بیر چادیر دایانیبدی دایاقسیز.
آیلان گوندو بویانیبدی بویاقسیز.
قورباغادیر دوغار السیز، آیاقسیز
اوچ آی کئچر آیاغی وار الی وار.
 
لزگی احمد:
لزگی احمد دئیر: گلر دالالار
نه قوماشدیر ساتان اولماز، آلالار؟
او ن هدیر کی دیمدیگیندن بالالار؟
اونه دیر کی قانادیندا خالی وار؟
 
خسته قاسیم:
خسته قاسیم دئیر: یاشدیر دالالار
او آغیلدیر ساتان اولماز آلالار
او بوغدادیر دیمدیگیندن بالالار
کپنکدیر قانادیندا خالی وار.
 
عاشیق داستانلاری
 
عاشیق داستانلاری تورک فولکلورونون چوخ یایغین و ان ایری حجملی ژانریدیر.
عاشیق داستانلاری نظم و نثر حیصه لریندن اوْلوشور. نثر پارچالارینی عاشیق تعریفله یندن سونرا منظوم حیصه لرینی سازدا چالیب، اوخویار.
داستانلار داها چوخ توی مجلیسلرینده ایفا اولونار. بعضا عاشیقلار داستانی ایکی –اوچ گئجه یه دانیشیرلار.
 
1- عاشیق داستانلاریندا عومومی گله‌نه‌کلر
 
عاشیقلارین دستان سؤیله مکده اؤزلرینه مخصوص مئتودلاری وار.آشاغیدا بونلارین بیر نئچه‌سیندن سؤز ائده‌جه‌گیک.
 
1- داستانا باشلامازدان اول اوستاد عاشیقلاردان احتیراملا آد چکر و اونلاردان یادگار قالیب، تربیوی کاراکتر داشییان اوستادنامه لر اوخویارلار. عاشیقلار بیرینجی اوستادنامه نی اوخودوقدان سونرا
 
- "اوستادلار اوستادنامه نی بیر دئمزلر ایکی دئیرلر ، بیز ده دئیک ایکی اولسون " دئییب، ایکینجی اوستادنامه نی سؤیلرلر. سونرادا
 
- "اوستادلار اوستادنامه نی ایکی یوخ، اوچ دئیرلر بیز ده دئیک اوچ اولسون. دوشمن عؤمرو پوچ اولسون" دئییب، اوچونجو اوستادنامه‌نی ده سؤیلرلر
 
بئله‌لیکله مجلیسی بیر معنوی روحیه و حال و هوا بورویر.
 
2- اوستادنامه لردن سونرا اصل داستانا باشلارلار. سؤز یوخ کی هامی داستانین آدینی و حادیثه لرین نه زامان و هانسی یئرده اوز وئردیگینی بیلمه‌لیدیر. اونا گؤره ده ایلک اؤنجه بونو (بیر چوخ واقتلار سوآل-جواب شکلینده) سؤیلرلر. مثلا"
 
-سیزه کیمدن خبر وئره جگم؟
-قوچ کوراوغلودان.
-قوچ کوراوغلو هادا اَیلَشمیشدی؟
-چارداخلی چنلی بئلده.
 
و یا
-سیزه هاردان خبر وئریم؟
-قاراداغین ورزقان قصبه سیندن.
-ورزقاندا کیمدن؟
-میر غافار آدلی بیر دیندار، ایمانلی کیشیدن.
 
و یا
-سیزه هاردان خبر وئریم ؟
-اردبیل شهریندن.
-اردبیلده کیمدن؟
شاه ایسماییلین آتاسیندان.
 
3- داستانلارین سونو (اؤزللیکله سونو خوشلوقلا بیتن محبت داستانلاری) دوواق قاپما آدلی بیر موخمّسین ایفاسی ایله قوتارار.
4- داستانلارین آراسیندا مجلیس اهلی یورولماسین دئیه کئچیجی اولاراق داستاندان چیخیب، بیر قاراوللی 12 سؤیله یر، سونرا یئنه ده داستانا دؤنرلر.
5- عاشیقلار بیر حادیثه دن باشقا بیر حادیثه یه کئچرکن چوخ زامان قاباقکی حادیث هنی یاریمچیق قویارلار، مثلا:
 
"ایندی زیادخان توی تداروکونده اولسون، سیز کیمدن خبر وئریم ؟ قارا کشیشدن
.
"و یا
 
"قمبر خانین یانینا گئتمکده قالسین ، سیزه کیمدن خبر وئریم ؟ آرزی‌نین ننه‌سیندن."
 
بئله لیکله دینله‌ییجی اینتیظاردا قالیر، و حادیثه لری داها دا آرتیق ماراقلا ایزله ییر.
 
6- داستانین بعضی صحنه لری نین توصیفینده (ناغیللاریمیزدا اولدوغو کیمی) موعیّن قالیبلاشمیش سؤزلر دن ایستیفاده اولونار:
 
مثلا گؤزللرین وصفینده::
- آمما نه قیز؟ یئمه، ایچمه، اونون خط و خالینا ، گول جمالینا تاماشا قیل.
 
اوزاق بیر سفره چیخانین حقینده"
آز گئتدی چوخ دایاندی. چوخ گئتدی آز دایاندی. آخیردا گلیب چاتدی شاهین قصرینه
- آز گئتدی، اوز گئتدی، دره- تپه، دوز گئتدی. گلدی چاتدی سون منزیله
 
آلینماز و ال چاتماز قالالارین تعریفینده :
- بورا قوش گلسه قاناد سالار ، قاتیر گلسه دیرناق سالار.
- قالانین نه اوجو وار نه بوجاغی، دووارلاری باش چکیب کهکشانه. قو وورورسان، قولاق
توتولور.
- سؤز تماما یئتدی. قوربانی سازلا دئدیگی کیمی سؤزله ده دئدی.
 
2- عاشیق داستانلاری نین مضمون اعتیباریله بؤلوملری:
 
عاشیق داستانلاری مضمون اعتیباریله اوچ دسته یه بؤلونور:
 
1- قهرمانلیق داستانلاری:
(دده قورقود بویلاری ، کوراوغلو ، قاچاق نبی، قاچاق کرم، ستارخان)
 
2- محبت داستانلاری:
(اصلی- کرم، عاشیق غریب ایله شا ه صنم، عاشیق عاباس توفارقانلی ایله گولگز پری، شاه ایسماییل)
 
3- باشقا داستانلاریمیز دا واردیر کی بو ایکی دسته لرین هئچ بیرینده یئرلشمیر. بونلار عوموما عائیله و اخلاق داستانلاری یا دا تاریخی داستانلاردیر:
(علیخان و پری، سلیم شاه، خسته قاسیمین دربند سفری)
 
قهرمانلیق داستانلاریندا، وطنی، ائلی یابانجی ایشغالچیلارین الیندن قورتارماق اوچون میللی قهرمانلاریمیزین موباریزه لری، آزادلیق یولوندا یادا ظولمه، ایستیثمارین علئیهینه میلتیمیزین دؤیوشلری عکس اولونموشدور.
بو داستانلارین بیر چوخونون دا موضوعوسو داستان قهرمان ینین اؤز سئوگی‌سی اوغروندا {چالیشماسی و اونا یئتیشمه‌سی‌دیر }
ایسلامیت دؤنمیندن اول تورکلرده بیر چوخ قهرمانلیق داستانی دیللر ازبری ایدی. اونلاردان ،افراسیاب، شو، هون، گؤی تورک، اوغوز خاقان، بوز قورد، تؤره ییش، کؤچ داستانلاریندان آد آپارماق اولار. دده قورقود داستانلاری دا اصلینده ایسلامیتدن اول یارانمیش آنجاق ایسلامیتدن سونرا دا اوزون ایللر بویو نسیلدن نسیله کئچرک بلیرلی دَییشیکلیکلره اوغراییب، نهایت یازییا آلینمیشدیر. ایسلامیتدن سونرا آذربایجاندا یارانان قهرمانلیق داستانلاریمیز بونلاردان عیبارتدیر:
کوراوغلو، موللا نور ، قاچاق کرم، قاچاق نبی، ستارخان. خوراساندا دا جوجی خان داستانی.
بونلارین ایچینده کوراوغلو داستانی بوتون تورک دونیاسینا عاییددیر.
 
دده قورقود بویلاری
 
قاباقجا دئییلدیگی کیمی، دده قورقود داستانلارینین یارانما تاریخی ایسلامیتدن قدیمکی زامانلارا قاییتسادا یازییا آلینما تاریخی ایسلامیتدن سونرا ایمیش. اونا گؤره ده داستانلاردا هر ایکی دورون اؤزونه مخصوص کولتورل اؤزللیکلرینه راست گلمک اولور. کیتابدا بیر موقدمه و او نایکی بوی (داستان) واردیر.
موقدمه‌ده اوزان دده قورقود حقینده بیر چوخ سؤزلر آنلادیر و اونون دیلیندن بیر چوخ آتا سؤزونو دئییر.
بویلارین هر بیرینده ایسه اوغوز قومونون قهرمانلیق داستانلاریندان بیری تصویر ائدیلیر. بو داستانلارین هر بیرینین سونوندا دده قورقود گلیب، قوپوز چالیب، اوخویور و داستانداکی قهرمانین آدینا اوغوزنامه قوشور.
دده قورقود داستانلاری بو گون عاشیقلارین دیلینده یاشاماسادا بیر چوخلو داستانلاردا اونون تاثیری آچیق– آیدین گؤرولمکده دیر.
میثال اوچون دده قورقود بویلاریندان بیری اولان اوشون قوجا اوغلو سگرکین بویونون بعضی پارچالاری آشاغیدا وئریریک:
 
اوشون قوجا اوغلو سَیرَکین بویونو بیان ائدر
 
(باشلانیش)
 
اوغوز زامانیندا اوشون قوجا دئرلر بیر کیشی وار ایدی. عؤمرونده ایکی اوغلو وار ایدی.اولو اوغلونون آدی َایرَک ایدی. باهادیر، دلی، یاخشی ایگیت ایدی.
باییندیر خانین دیوانینا قاچان ایسته سه واریر، گلیر ایدی. بَیلربَیی اولان قازان دیوانیندا بونا هئچ قاپی–باجا یوخ ایدی.بَیلری باسیب، قازان اؤنونده اوتوروردو. کیمسه یه ایلتیفات ائله مزدی.
مگر خانیم گئنه بیر گون بَیلری باسیب، اوتورجاق، ترس اوزامیش دئرلردی اوغوزدا بیر ایگیت وارایدی. آیدیر:
-مره، اوشون قوجا اوغلو بو اوتوران بَیلر، هر بیری اوتوردوقلاری یئری قیلینجیله، اتمک ایله
آلیبدیر. مره سن باشمی کسدین؟ قانمی تؤکدون؟ آجمی دویوردون؟ یالینجیقمی دوناتدین؟-دئدی. ایرک آیدیر:
- مره ترس اوزامیش باش کسیب، قان تؤکمک هونرمیدیر؟-دئدی.
آیدیر:
- بلی هونردیر یا.
***
اوغلان سرمردی، اورو دوردو، قیلینجینین بالچاغینا یاپیشدی کیم بونو چیرپا ، گؤردو کیم الینده قوپوز وار. آیدیر:
-مره کافیر دده‌م قورقوت قوپوزو حؤرمتینه چالمادیم-دئدی اگر الینده قوپوز اولماسایدی، آغام باشی اوچون سنی ایکی پارا قیلاردیم.-دئدی
چکدی قوپوزو الیندن آلدی. اوغلان بورادا سؤیله‌میش، گؤره‌لیم خانیم نه سؤیله‌میش.:
-آلان ساباه یئریمدن دوردوغوم قارداش اوچون،
آغ بوز آتلار یوروتموشم قارداش اوچون
قالانیزدا دوستاقمی وار، کافیر دئگیل مانا
قارا باشیم قوربان اولسون سانا-دئدی.
اولو قارداشی اَیرک بورادا سؤیل همیش ، گؤره لیم خانیم نه سؤیله‌میش:
-آغزین اوچون اؤل هییم قارداش
دیلین اوچون اؤله ییم قارداش
قالاردا، قوپاردا یئرین سورار اولسام نه یئردیر؟
قارا گردون ایچینده یول آزسان اومون نه دیر؟
قابا علم گؤتورن خانینیز کیم؟
غوغا گونو اؤندن تپن آلپینیز کیم؟
ایگیت سنین بابان کیم؟
آلپ ار، اردن آدینی یاشیرماق عاییب اولور.
آدین نه دیر ایگیت؟-دئدی.
***
(قورتاریش)
دره شام سویونو تپیب، کئچدیلر، دون قاتدیلار، اوغوزون سرحدینه یئتدیلر.
قانلی کافیر الیندن قارداشجیغین توتوب، آغ ساققاللی باباسینا موشتچو گؤندردی.
- بابام منه قارشی گلسین-دئدی
اوشون قوجایا چاپار گلدی:
- موشتولوق گؤزون آیدین اوغلانلارین ایکیسی بئله ساغ-اسن گلدی- دئدیلر.
قوجا ائشیدیب، شاد اولدو. گومبور-گوبور داووللار چالیندی، آلتین تونج بورلا آغاریلدی. اول گون آلا بارگاه اوتاقلار تیکیلدی.آتدان آیقیر، دوه دن بوغرا، قویوندان قوچ قیریلدی.
قوجا بَی اوغوللارینا قارشی گلدی. آتدان یئندی. اوغلانلاریله قوجا-قوجا گؤروشدو.
-خوشموسوز؟ اسنمیسیز؟ اوغوللار –دئدی.
گونلوگو آلتینلیجا اوداسینا گلدیلر.. شادلیق، یئمک ، ایچمک اولدو.اولو اوغلونا داها گؤرکلو گلین گتیردی. ایکی قارداش بیر-بیرینه ساغدیج اولدولار، گردکلرینه چاپیب، دوشدولر. مورادا، مقصودا ایریشدیلر.
دده م قورقوت گلیبن، بوی بویلادی، سؤی سؤیله‌دی.
اوّل –آخیر اوزون یاشین اوجو اؤلوم. اؤلوم واقتی گلدیکده آری ایماندان آییرماسین، گوناهینیزی محمّد موصطفا یوزو سویونا باغیشلاسین.
آمین دئینلر دیدیار گؤرسون ، خانیم هئی!
 
ستارخان داستانی
 
ستارخان داستانی عاشیق ان سونونجو قهرمانلیق داستانلاریمیزداندیر. بو داستانین یارادانی عاشیق حوسئن جاواندیر. ایلک دفعه1329 -جی ایل ( 1950 میلادی) ده حوسئن جاوانین باکیدا یایینلادیغی آزادلیق ماهنیلاری آدلی اثرینده همین داستانین بیر حیصه سی داخیل اولاراق چاپ اولموشدور. اولا بیلسین کی اثر نئچه ایل اؤنجه گونئی آذربایجاندا (تبریز موحیطینده) یارانمیش اولسون. پاشا افندیئفین یازدیغینا گؤره ستارخان داستانی هله تماملانمامیشدیر.
 
داستانین قیساجا مضمونو :
 
محمدعلیشاه آذربایجاندا گونو-گوندن ظولمونو آرتیریردی. خلق آراسیندا اعتیراضلار و عوصیانلار باشلامیشدی. بو عوصیانلارا ستارخان رهبرلیک ائدیردی. ستارخان اؤز سیلاحداشلاری ایله مصلحتلشیرلر و محمدعلیشاها بیر مکتوب گؤندریب، آذربایجان ایالتینین داخیلی ایشلرینده موستقل لیک و موختاریت ایسته‌ییر:
 
اینسان اولان وطنینی ساتماسین
تمیز قانی، ناپاک قانا قاتماسین
ناموسون ، غئیرتین ، عارین آتماسین
اؤزو، اؤز یوردوندا پایدار اولسون
 
محمدعلیشاه بو مکتوبدان چوخ حیرصله نیر، قیامچیلاری محو ائتمک اوچون قوشون توپلاییر و امر ائدیر کی آذربایجان قیامچیلاری تئزلیکله داغیلسین. ستارخان ایسه اؤز سیلاحداشلارینی موباریزه دن دؤنمه‌مه‌گه چاغیریر. ستارخان بوتون آذربایجان موجاهیدلرینی توپلاییب، باشا سالیر کی دؤیوشه حاضیرلانسینلار.
 
آزادلیق یولوندا آخسا دا قانیم
قورباندیر وطنه بو جیسمی-جانیم
قوی دؤنسون گولشنه آذربایجانیم
باغیم دولسون شیرین باغا، گئدیم من
 
محمدعلیشاه قیامچیلاردان قورخاراق، سارای اهلینین باشینا توپلاییر و مصلحتلشیر. آخیردا ستارخانی چاغیریب، پول، قیزیل وئرمکله اونو یولدان چیخارماق ایسته ییر. بئله اولدوقدا ستارخان پوللاری شاهین اوستونه آتیب، دئییر:
 
- شاه منی نه حساب ائدیرسن؟ یوخسا ستارخانی قیزیل گوموشله آلماق ایسته ییرسن؟ آنجاق بیل کی ستارخان آذربایجانلیدیر. او دونیا جوببه سینه آلدانیب، اؤز وطنینی، ائلینی ساتماز. سن آذربایجاندا امنیت ایسته‌ییرسنسه، اوندا بیزیم حقیمیزی وئر. قوی بیز ده آزاد حیات سورک. اوندا بیز ده راحت اولاریق، سیز ده.
 
بو سؤزلری ائشیدن محمدعلیشاه دستور وئریر ستارخانی توتسونلار.لاکین ستارخان جانینی قوتاریب، تبریزه دؤنور. و قانلی قیامینا باشلاییر.
 
آذربایجان جوانلاری
یئری‌یین دوشمن اوستونه
کوراوغلولار، جاوانشیرلر
مرد گئدین، مئیدان اوستونه
 
آت سالین، گیرین مئیدانا
جنگ ائدین مردی-مردانا
بویانسین دوشمن آل قانا
هره‌میز بیر خان اوستونه
 
محمدعلیشاه آزادلیق ایسته‌ین میلتی تاپدالاماق اوچون ماکی خانینی و رحیم خانی تبریزه گؤندریر. ستارخان ایسه بیر طرفدن دؤیوشه حاضیرلیق گؤرور ، بیر طرفدن ده آذربایجانا هجوم ائدن قوشونلارین سرکرده‌لرینه دئییر گلین قان تؤکولمه‌دن چیخیب، گئدین. آنجاق اونلار قبول ائتمیرلر.
شاه قوشونلاری قیامچیلارین اوزرینه باسقین ائدیرلر، ستارخان بئله گؤردوکده موجاهیدلره دؤیوش امرینی وئریر. بو دؤیوشده ستارخان غلبه چالیر:
ستارخان دا بو تاریخده قالاجاق
آزادلیغی ائل گوجونه آلاجاق
بو مکان دونیایا ایشیق سالاجاق
سس دوشه جک بو جاهانا یئریسین
 
شاه مغلوب اولدوقدان سونرا دونیا گؤرموش بیر قوجا ستارخانین یانینا گلیر، اونون صؤحبتی ستارخانلا چوخ تأثیرلیدیر، قوجا آذربایجان آدیندان دانیشیر و ستارخانا دَیرلی مصلحتلر وئریر.
ستارخان غالیبیتله تبریزه دؤنوب و تبریزین سیماسیندا بوتون آذربایجانا اولان محبتینی بئله دئییر:
 
گئجه ، گوندوز قیلینج ووررام
سنه خوش گون آلیم تبریز
مظلوملار اولسون آسوده
منده دیلشاد اولوم تبریز
 
ژحقیقتین اوجاغیسان
عزیز آنا قوجاغیسان
جّنتین بیر بوجاغیسان
آچیب قونچا گولون تبریز
 
سنین کیمی آنا هانی
شؤهرتین توتوب هر یانی
یاخشی ساخلا ستارخانی
سنه اوغول اولوم تبریز
اوستاد عاشیقلار
 
1- عاشیق قوربانی
 
آذربایجاندا تانینمیش ان قدیم عاشیقدیر. قوربانی تخمینا 500 ایل بوندان اول یاشایان شاه ایسماعیل خطایی ایله چاغداش بیر عاشیق ایمیش. شعرلریندن آیدین اولور کی قوربانی هم ده یونوس امره کیمی درویش ایمیش و شاه ایسماعیلی اؤزونه مورید سئچمیشدیر.
 
مورشیدی-کامیلیم شئیخ اوغلو شاهیم
بیر عرضیم وار قوللوغونا گلمیشم.
عزیز باشین اوچون اوخو یازغومو
آگاه اول حالیمدان گاه به گاه منیم
 
قوربانی دیری کندیندندیر. بو کند آدیندا هم گونئی همده قوزئی آذربایجان دا کندیمیز واردیر. شعرلری‌نین بیر پاراسیندا اؤزونه دیریلی قوربان آدیله آدلاندیرمیشدیر:
 
پری سنه قوربان دیریلی قوربان
یولوندا قویوبدور او باش ابله جان
 
بیر شعرینده ایسه اؤزونو تبریزه باغلامیشدیر.
 
قوربان دئیر: بیزیم قوجا تبریزین
اولا بیلمز بیر توکانی اوردوباد.
قوربانی شاهین وزیرلریندن بیر ینین خوشونا گلمه‌دیگی اوچون اونون آداملاری طرفیندن توتولوب و سورگون اولموشدور:
 
قولو باغلی کئچدیم خودافریندن
یوکوم اولدو غمی- هیجران ،آه منیم
 
پاشا افندیئفین نظرینجه اولا بیلسین کی قوربانی چالدیران ساواشیندان سونرا ، باشقا صنعتکارلار کیمی عوثمانلییا آپاریلمیشدیر.
 
بیزده قوناق اولدوق قارصلی عوثمانا
یونیس تک غرق اولدوق بحری عومانا
قوربانی دئر دؤنسون بئله زامانا
گؤیده کی اولدوزلار آیا دؤنوبدور
 
او بیر نئچه شعرینده ده غوربتدن شیکایتل هنیر، و نهایت وطنه دؤندوکدن سونرا اؤز مورشیدی شاه ایسماعیلی ساغ تاپا بیلمیر
 
گئتمیش ایدیم مورشودومه دردیمه درمان قیلا
من نه بیلیم ، من گلینجه خاک ایله یکسان اولا.
***
کؤلگه سینده زولفلرینین بیر زامان یاتماق گرک
تابوتو سلو آغاجیندان، کفنی یاپراق گرک
تئز یویون تئز گؤتورون کی منزیله چاتماق گرک
بار ایلاهیم نئجه قییدین بیر بئله جانان اؤله.
 
سؤز یوخ کی بو شعرلر موقدس و حؤرمتلی بیر شخصیت حقینده سؤیلنمیشدیر.
قوربانی عاشیق صنعتینده "شاه سارایی" "شاه یوخوسو" "شاه تورغوزانی" شرخطایی دیوانی کیمی عاشیق هاوالاری یاراتمیشدیر 13
 
بو گون عاشیق قوربانی آدینا بیر محبت داستانی عاشیقلاریمیزین دیلینده گزمکده دیر. بو داستاندا دئییلیرکی قوربانی گنجه حاکیم ی زیادخانین قیزی اولان پری خانیما عاشیق اولور آنجاق شاه ایسماعیلین وزیرلریندن بیری اولان قارا وزیر قوربانییا قارشی چیخیر و اونو سورگون ائدیر، قوربانی ده اوز گوتوروب شاه ایسماعیلین یانینا دادا گئدیر. شاه ایسماعیل ایسه قوربانینی قاناتی آلتینا آلیب، عاشیقی اؤز مورادینا چاتدیریر.
آشاغیدا قوربانی‌نین بیر نئچه شعری وئریلمیشدیر:
 
گؤز دَیر سنه
 
ساللانا –ساللانا گئدن سالاتین
گل بئله ساللانما سؤز دَیه‌ر سنه.
آل ، یاشیل گئیینیب، قارشیدا دورما
یایین بد نظردن گؤز دَیه‌ر سنه
 
گئتمه، گئتمه گؤروم کیمین یاریسان؟
هانسی بخته‌ورین وفاداریسان؟
کؤلگه ده بسلنن قوزئی قاریسان
سحرین یئللری تئز دَیه‌ر سنه
 
قوربانی دئر هئچ کیم یارین اؤیمه‌سین
دۆیمه‌له یاخاوین چارپاز دۆیمه‌سین
دسته‌له زولفلرین یئره دَیمه‌سین
یوْللار غوبارلانار توْز دَیه‌ر سنه
 
بنؤوشه
 
باشینا دؤندوگوم گول اۆزلو پریم
عادتدیر درَرَلر یاز بنؤوشه‌نی
آغ، نازیک الینله بیر دسته باغلا
تر بوخاق آلتیندا دۆز بنؤوشه‌نی
 
تانری سنی گول جمالا یئتیرمیش
سنی گؤرن عاشیق عاغلین ایتیرمیش
ملکلرمی درمیش، گؤیدن گتیرمیش؟
حئییف کی دریبلر آز بنؤوشه‌نی
 
باشینا دؤندوگوم باغا گل، باغا
اۆزون حؤرمتیندن باغا نور یاغا
دسته-دسته دریب، دوزور بوخاغا
بنؤوشه قیز ایی‌لر، قیز بنؤوشه‌نی
 
قوربانی دئر: کؤنلوم سندن سایریدی؛
نه ائتمیشم یاریم مندن آیریدی؟
آیریلیق‌می چکمیش بوینو اَیریدی؟
هئچ یئرده گؤرمه‌دیم دوز بنؤوشه‌نی
 
کۆسه‌ن دیلبر
 
دوروب، دولانیم باشینا
عاشیقیندن کۆسه‌ن دیلبر
گؤزلرینی تیک گؤزومه
نه من دینیم ، نه سن دیلبر
 
مینا قدّین زبرجددی
نه دئسن جانا منّتدی
ائل کؤچوب، اوْتاق خلوتدی
گلسن آلام بوسه‌ن دیلبر
 
ایتیرمیشم مارالیمی
بیر سینه‌سی یارالیمی
گۆنوز صبر و قراریمی
گئجه یۇخوم کسه‌ن دیلبر
 
قوربانی اؤزونه بَی‌دی
یار حسرتی قدّیم اَیدی
نه دئدیم خاطرینا دَیدی
بو من دیلبر، بو سن دیلبر
 
شاه ختایی
 
گؤزل شاهیم شیخ اوغلودور.
شاه ختایی، شاه ختایی
شاهی مردانه باغلاندی
شاه ختایی، شاه ختایی
 
بو دونیادا بیر حاق دیوان
اودونیادا جنت مکان
قوی وار اولسون تورکی زبان
شاه ختایی، شاه ختایی
 
قوربانی قول او پناهی
قبله‌یی عالمین ماهی
اول جانین قیبله گاهی
شاه ختایی، شاه ختایی
.
2- تئلیم خان
 
تئلیمخان حقینده ایلکین معلوماتی 1360 جی ایلده رحمتلیک علی کمالی وارلیق ژورنالیندا وئرمیشدیر. او بیر احتیمالا گؤره 1120 هیجری گونش ایلینده(1741 میلادیده) ساوه‌نین قاراقان (Qaraqan) (خرقان) ماحالیندا اولان مَرَغی Mərəğey کندینده آنادان اولموشدور. مرغی لیلر اؤز اصل-نسبلرینی تورکمن بیلرلر. روایتلره گؤره بئش تورکمن قارداش چوخ قدیم زامان مرغییه گلمیش، اورادا یورد سالیب، قالمیشلار. اونلارین بیرینین آدی آسگین‌ ایمیش، تئلیمخان دا همین آسگین طایفاسینداندیر.
تئلیمین آتاسی‌نین آدی تئیمورخان و بؤیوک باباسی ایسه قاراخان ایمیش. تئلیمخان بیر چوخ شعرلرینده اؤز اصلینه و آتا یوردونا ایشاره ائتمیشدیر:
 
اؤلکه‌میز عراقدیر ، شهریمیز ساوا
مزلقان چاییندان گؤتوردوم هاوا
عاشیقلر دردینه ائیلرم داوا
من طبیبم هیندوستاندان گلیرم
 
بیله‌نله‌ر بیلسینله‌ر من تئلیم خانام
بیلمه‌یه‌نله‌ر بیلسین گوهرم کانام
ساکینی مرغی‌یم، اصلی تورکمانام
باش آلمیشام قاراقاندان گلیرم
 
ساوا عاشیقلاری نین دئدیکلرینه اساسا" تئلیم‌خان 16- 15 یاشلاریندان شاعیرلیگه باشلاییر. مرغی‌لیلر اونو حق عاشیق بیلیرلر.
 
مؤمین پوشیشی چوللاندیم
یئدیم ، ایچدیم، سئودالاندیم
بهشتده گزدیم ، دولاندیم
تورکمن تئلیمخانه دؤندوم.
تئلیم‌خان اؤز عم قیزیسی (تورکمان محمدرضاخان قیزی) مهری خانیما عاشیق ایمیش آنجاق مهری خانیم عائیله‌سیله شیرازا کؤچور و عاشیقی اؤز آردینجا اورایا سورویور:
 
گؤزوم نئجه آغلاماسین
جانانیم گئتمه لی اولدو
دان یئلی نامه گتیرمز
غوربته یئتمه‌لی اولدو
 
مجلیسینده اولدوم خادیم
همین بو ایدی مورادیم
جان و باشدان نرد اوینادیم
دوست منی اوتمالی اولدو
 
تئلیم شیکایت ائتمه دن، اوف دئمه دن چؤللره دوشوب، مهری نین دالینجا شیرازا گئدیر
 
قیز قادان باشدان، آیاغا
اؤزوم آللام، یادا قویمام
اؤزگه لر دؤنسه باشینا
هفتادی، هشتادی قویمام
 
طاووس کیمی آچیب، چتری
منی مست ائیله‌ییب عطری
قلندرم سندن اؤترو
من گزرم وادی قویمارام
 
آسلاننام زولف و شانه‌نده
جاروکئش اوللام خانه‌نده
قاللام، اؤلـله‌م آستانه‌نده
آیریلیق بونیادی قویمام
 
تئلیمم لوطفون وار منه
نؤکرینم دؤنه-دؤنه
بی وفا دئمرم سنه
اوستونه بو آدی قویمام
 
تئلیم یئددی ایل شیرازدا قالیر. آنجاق مورادینا چاتمیر. بو ایللرده او یهر قاییرما ایله روزگارینی کئچیریرمیش.
عؤمرونون سون چاغلاریندا، اؤلوم یاتاغیندا مهری خانیم اونون گؤروشونه گلیر. تئلیم ایسه بو شعری سون ماهنی اولاراق اوخویوب، دونیایا گؤز یومور.
 
موشرّف بویوردون، تشریف گتیردین
گلمزدین سن بیزه قوربان اولدوغوم.
آز قالیب حسرتین آلا جانیمی
شوقوم چکمز سیزه قوربان اولدوغوم
 
سن گلدین اوتاغا، نور دولدو تاغا
سن گلن یوللارا قوربان ، صاداغا
دوروم قوربان کسیم سن تک قوناغا
هم یولا، هم ایزه قوربان اولدوغوم
 
بری باخ- بری باخ تورکمان نوه‌سی
چوخدور اورگیمده یارین هوسی
سن یادا دوشنده اوره‌ک تله‌سی
رعشه دۆشه‌ر دیزه قوربان اولدوغوم
 
سنی گؤرمه‌م ، جان قاییتماز دیزیمه
عزراییل ده چنگک سالیر گؤزومه
قاییت دالی بیر باخ منیم اوزومه
آغزینداکی سؤزه قوربان اولدوغوم
 
سن منی ائیله‌دین ائلدن، اولوسدان
اؤلونجه چکمم ال سن کیمی دوستدان
........................
تئلیمه بیر بوسه قوربان اولدوغوم.
 
گونئیلی نین دئدیگینه گؤره علی کمالی تئلیم خاندان یئددی یوزه یاخین شعر توپلامیشدیر. آنجاق اولا بیلسین کی بو شعرلرین بیر پاراسی تئلیم خانا منسوب اولسونلار.
علی کمالی نین یازدیغینا گؤره شعرلری چوخ چئشیتلی فورملاردا دئییلمیشدیر: او جومله‌دن بایاتی، گرایلی، قوشما، تجنیس، موستزاد، موربّع، موخمّس، مسبّع، موسدّس، ملمّع، غزل، دوداق دَیمز و... هم ده بیر پارا اؤزونه مخصوص یئنی شعر فورمالاری دا یاراتمیشدیر. باشقا شاعیرلر ایله دئییشمه‌لری اوْلموش، اوز حاضیر جوابلیغی ایله هامییا غالیب گلمیشدیر
 
تورکیّاتدا گوهر واردیر بیر منم
اؤزوم کیمی حاضیر جواب گؤرمنم
هر خلاصدان ، قالدان چیخان ار منم
هرکیم کی محکی- دهر ایسه گلسین
 
علی کمالی نین آراشدیرمالاری گؤستریر کی تئلیم خان مولاپناه واقیف و بؤیوک تورکمن شاعیری مختوم قولو فراغی دن شعرلرینه بنزتمه لر یازمیشدیر. تئلیمخان 1209 هیجری گونش ایلی ( 1830میلادیده) مرغیده حیاتا گوز یومموش. قبری ایسه همان کندده دیر 14
آشاغیدا تئلیم‌خانین بیر نئچه شعری وئریلیر:
 
شئیخ صنعان اولوب، ترسا سئومیشم
راستا یوللاریمی کج ائیله میشم.
سالیکی-مؤحنتم برآب اولموشام
اؤزوم اؤز نفسیمه گوج ائیله میشم
 
هئچ طرفه یول اولمادی گئتدیگیم
ضرر اولدو اوینادیغیم، اوتدوغوم
زیان ایمیش ائله دیگیم، ائتدیگیم
بیلمیرم قازانجی نئج ائیله میشم
 
حق بیلیری پاک نیّتم ، عاری‌یم
ندن کم طالعم ، شوم ستاره‌یم
مؤحنت املاکی‌نین آبیاریم
غم خرمنین دؤیوب، دج ائیله میشم
 
زهر اولدو هر آلدیغیم بال شاندان
چیخاران اولمادی بیر تیکان جاندان
همسایالار کؤچدو بویان اویاندان
اورتادا ائویمی اوج ائیله‌میشم
 
نئچه شطّه غرق اولموشام کولکدن
اله ییبدیر منی یوزمین الکدن
خبر آلسان چرخی دؤنموش فلکدن
دئیر: تئلیم خانا لج ائیله میشم
 
اوْلوب منه
 
روسوای خلق اوْلدوم عالم ایچینده
نه بیر گؤزل سونا یار اوْلوب منه
اؤلکه آچدیم کۆلّ- جهان ایچینده
بیر قورو گزمه‌گیم عار اوْلوب منه
 
عؤمور بوْیو من بیر خوش گون گؤرمه‌دیم
دۆنیا گۆلزاریندان بیر گۆل درمه‌دیم
خوبلار ایله اوْتوروبان، دورمادیم
ایشیق عالم نئجه تار اوْلوب منه
 
اؤزوم ائیله میشم، آغالار اؤزوم
بو فانی دونیادا هئچ گولمز اۆزوم
بیوفا گؤزلی گؤرمه‌سین گؤزوم
بو گئنلیکده عالم دار اوْلوب منه
 
من اونو سئومیشدیم تویدا، نیشاندا
قارا ساچلار دال گردنه آشاندا
بولبول اوْلوب، سئیر ائله‌دیم گۆلشاندا
اوْ گولون خرمنی خار اوْلوب منه
 
تۆرکمن تئلیم بئله غمدن قوروما
وار گئت گیله‌ن ایستانبولا، اوروما
توْر قورموشدوم تارلان دوشه توروما
تارلان شیکاری دا سار اوْلوب منه
 
تجنیس
 
عتبه‌نین داشینا من باش قویدوم
دوستاغینام، سال بوینوما مین باغی
عشقین دفتری‌نین حسابگرلری
گتیریبدیر گردنیمه مین باقی
 
کؤنول سئومز هر بیر گؤزلی چیندن
گتیرسه لر یوزمین گؤزلی چیندن
سنی سئودیم یوزمین گؤزل ایچیندن
بولبول گزر بیر گول اوچون مین باغی
 
شیکار گلیر بره‌سیندن یار آشماز
کامیل اولان اؤز حدیندن یار آشماز
بیر کؤنوله ایکی سئوگی یاراشماز
باغبان سالا البت اولور مین باغی
 
عندلیب تک مؤعتقید اول گوله سن
تئلیم شاید شاد اولاسان ، گوله سن
مطلبیمی تشبیه ائیله گوله سن
نه ضرردیر دولاناسان مین باغی
 
باشینا نه‌لر گلیر
 
آدام اوْغلو اؤلن واقتدا
گؤر باشینا نه‌لر گلیر
دیندیررلر، تاپماز جواب
گؤزلریندن سولار گلیر
 
جان چیخیر، بوْش قالیر بدن
ایمداد اوْلماز هئچ کیمسه‌دن
بیر یول آچیلسا قیبله‌دن
علی دولدول سوار گلیر
 
درسیم دئییلیر دیللرده
سرگردانام بو یوللاردا
تئلیم سنه دار یئرلرده
شاه- مردان هاوار گلیر
 
3- عاشیق حوسئن جاوان
1294 هیجری شمسی ده قاراداغین گرمه‌دوز ماحالی نین اۆتو کندینده آنادان اوْلدو. ائله دوغولدوغو گوندن آتاسینی ایتیریب، یئتیم قالدی. بویا، باشا چاتدیقدان سونرا آناسی و عائیله‌سی ایله بیرلیکده قاراباغا کؤچور. کیچیک یاشلاریندان عاشیقلیغا هوسلی اوْلان حوسئن، عاشیق علسگرین قارداشی اوغلو عاشیق موسا و اوغلو عاشیق طالیبدان مۆکمّل عاشیقلیق صنعتینی اؤیرنیر. ایرانا دؤندوکدن سونرا اؤلکه‌ده ریضاخان شوْونیسمی نین یاراتدیغی شرایطده اؤیرندیگی صنعتدن بیر یئره چاتماییب، چؤرک قازانماق اۆچون باققال و قهوه‌خاناچی کیمی ایشله‌ییر. آنجاق سازی الیندن یئره قوْیمور و اۆرک دردلرینی سازا سؤیله‌ییر.
 
سن کی منیم سیرداشیمسان، سوروش دردیم، آرا ساز
درد سینه‌مده ورم باغلار، آخیر اوْلور یارا ساز
یارام چوْخدور، درمان یوْخدور، هارا واریم بیلمیره‌م
آذر ائلین حکیمینه یئتیر بیر دوبارا ساز 15
1320؟جی ایلدن باشلایاراق بیر عاشیق کیمی ساز الینه آلیب، ائل-اوْبانی دوْلاشاراق، توْیلاردا چالیب، چاغیریر، اونون بو ایلکین شعرلری داها چوخ لیریک و یا طبیعتین وصفینده‌دیر. ائلات، و لاله ایله چوبان همین دور یاراتدیغی اثرلردن ساییلیر کی اؤرنک اوچون. اونلارین بیر ایکی بندی آشاغیداوئریلیر:
 
قویون –قوزو بیر-بیرینه قاتیلیر
ائله بیل کی ساز –بالابان توتولور
سورو-سورو ائرککلری ساتیلیر
گزیر الدن اله پولو ائلاتین
 
جنته بنزه‌ییر او ائل او اویماق
گؤز گؤرور ال چکمیر ، هئچ اولمور دویماق
هر گون سحر-سحر خاماینان قایماق
لذت وئریر یاغی بالی ائلاتین.
***
چوبان لاله نین دیر، لاله چوبانین
بونلار ائولادی دیر آذربایجانین
شؤهرتلری هر ماحالا یئتیشر.
لاله‌یله چوبانین گؤزل چاغیدیر
طبیعت اونلارین توْی اوتاغیدیر
عاشیق حوسئن اومجلیسده ساقیدیر
البت اونا بیر پیالا یئتیشر.
 
او 1323 دن آذربایجانی بۆرویه‌ن کندچی قیاملاریندا و اونون سونوجوندا 1325-1324جی ایللرده قورولان میللی حؤکومت دؤنمینده، الینده کی سازی سیلاحا چئویریب، وار گۆجو ایله قیامچیلارا قاتیلیب، اؤز میللتینی، موباریزه یه چاغیریر:
 
نه گؤزلدیر آذربایجان آلماسی
قیمتلیدیر جواهیری ، آلماسی
آذر ائلی اؤز حقینی آلماسی
زامان وئرن بو فرمانا جان دئسین.
 
یاخود:
 
حوسئینم بوراندا سولمادی رنگیم
اؤزوم بیر عسگرم ، سازیم توفنگیم
سینه‌م کارخانادیر، سؤزوم فیشنگیم
دوشمنین قلبینی آللام نیشانا
 
گؤستردیگی یۆکسک خیدمتلرینه گؤره میللی حؤکومت طرفیندن" 21 آذر" میدالی ایله تلطیف اوْلموش و "خلق آرتیستی" آدیله شرفلنمیشدیر.
او واقتیله تبریز عاشیق چئوره‌سینه (موحیطینه) گۆجلو تاثیر بوراخمیش، بیر چوْخ عاشیقلارین ایستعدادینین چیچکله‌نمه‌سینده موثبت رولو اوْلموشدور. او هم ده ایلک دفعه اوْلاراق گونئی آذربایجاندا قیزلاردان تشکیل ائدیلن بیر موسیقی قوروپونون یاراتماسیندا و اونلارا ساز و آواز اوصولونون اؤیرتمه‌سینده جیدی چالیشمالاری اوْلموشدور 16
ایستالین و قوام السلطنه‌نین آنلاشماسیندان سونرا میللی حکومت آغیر بیر شرایطه معروض قالاراق، داغیلیر. عاشیق حوسئن ده اؤز کندینه قاییدیر. نهایت دولت مامورلارینین تعقیبیندن قاچاراق اوتایا گئتمگه مجبور قالیر 17
1326-1327 ایللر آراسیندا ماقامایئف آدینا آذربایجان دؤولت فیلارمونیاسیندا سولیست وظیفه‌سینده ایشله‌میش و 1336 جی ایلدن آذربایجان یازیچیلار ایتیفاقی نین عوضوو اوْلموشدور.
1338 جی ایلده موسکووادا آذربایجان ادبیاتی و اینجه صنعتی اون گۆنلوگونه قاتیلمیش و شرف نیشانی قازانمیشدیر.
اونون شعرلری ایلک دفعه تبریز گونده لیکلرینده چاپ اوْلموش، سونرا اوتایدا 1329 جی ایلدن باشلایاراق بیر نئچه کیتابی یایینلانمیشدیر.
شاه دؤنمی‌نین تضییقاتی نتیجه سینده بوتایدا اونون اثرلری اوزون زامان یایینلانا‌بیلمه میش. سونرالار 1358 جی ایلده ایلک دفعه اوْلاراق چنلی بئل هفته لیگینده اونون حقینده گئنیش معلومات وئریلمیشدیر. 1359 دا عاشیق عبدلعلی و عاشیق اشرف‌ین ایفاچیلیغی ایله عاشیق حوسئن جاوانین شعرلریندن بیر کاسئت تبریزده بوراخیلمیش. 18 و نهایت 1378 ده پرویز همت‌جونون هیمتی ایله "قوشلار اویانیر" آدلی بیر شعرمجموعه سی گون ایشیغینا چیخاریلمیشدیر.
عاشیق حوسئن یارادیجی بیر عاشیقدیر. او بیر چوْخ شعردن علاوه بیر نئچه داستان دا بیزه ایرث قویوب، گئتمیشدیر. اونلارین ان اؤنه‌ملیسی ستارخان داستانیدیر.
عئینی حالدا عاشیق شعرینده ایلک دفعه اوْلاراق" جیغالی گرایلی"نی حوسئن جاوان یاراتمیشدیر. او عومرونون سوْن ایللرینی گنجه شهری‌نین قاسیم ایسماییلوف رایونوندا کئچیرمیشدیر. ایشته اونون سون قوشمالاریندان بیر بند:
 
دئییرلر: - جاوان حوسئن نئچه‌دیر یاشین؟
دئییرم: - جاوانام. اینان اوْلمور، اینان اوْلمور.
دئییرلر :- بس نییه آغاریب ساچین؟
دئییرم:- قانانام اینانان اوْلمور، اینان اوْلمور
 
حوسئن جاوان نهایت قیرخ بئش بیر اوزان اوْلاراق یازیب، یارادیب، چالیب ، چاغیردیقدان سونرا 1365 جی ایلینده حیاتا ابدیلیک گؤز یومموشدور.
 
بیزیم
 
آذرین بئش میلیون ایگید اوغلویوق
بیردیر اورگیمیز، سؤزوموز بیزیم.
آنلاسین هر یاغی، قان ایچه‌ن جلاد
هئچ زامان باغلانماز گؤزوموز بیزیم
 
قارا بولودلاری یاران یئلیک بیز
خایینلاری بوغان داشقین سئلیک بیز
ازلدن قهرمان ایگیت ائلیک بیز
اَییلمز یادلارا دیزیمیز بیزیم
 
خبر آلسان هر بؤیوکدن ، اوشاقدان
 
دئیرلر حاضیریق دؤیوشه چوخدان
اگر یوز مین دوشمن چیخسا قاباقدان
اونلارا غالیبدیر یوزوموز بیزیم
 
تاریخده سیلینمز شؤهرتیمیز وار
آزاد اؤلکه لرده حؤرمتیمیز وار
قیزیل باش اوردوموز ، قودرتیمیز وار.
بیز میللی دؤولتیک اؤزوموز بیزیم
 
حوسئن میلتیندیر بو یئنر دووران
خلقیمیز ظالیمه هئچ وئرمز آمان
دییشه جک حیات، گله جک زامان
همیشه گوله‌جک اوزوموز بیزیم
 
شرقه تکان وئریب
 
اینانمیشیق آزادلیغا بیزه جیسم و جان وئریب
سالیب نورون یئر اوزونه قودرتین نیشان وئریب
بورویوبدور وطن بیزی مهریبان قوجاغیندا
آنا کیمی بسله‌یه‌ره‌ک قلبینده مکان وئریب
 
بیزیم کیمدن قورخوموز وار هامیمیز بیر جان کیمی
الده سیلاح دایانمیشیق ، بودور نیگهبان کیمی
آنا یوردون قوربانی‌ییق، ایگیت ستارخان کیمی
چونکو بیزه تربیه نی او مرد قهرمان وئریب
 
تۆله‌ک ترلان اویلاغیندا سار دولانماز قارداشیم
بیزیم داغلار گونشلی‌دیر ، قار دولانماز قارداشیم
قونچا گۆلون اطرافیندا خار دولانماز قارداشیم
او گوللرین خوش عطیری هر درده درمان وئریب
 
جاوان حوسئن یاتماگینان گئجه-گوندوز یازگینان
او قان ایچه‌ن جلادلارین مزارینی قازگینان
چیینینده ساز، الده تۆفه‌نگ، دوشمان باشین ازگینان
آذر ائلین تعریف ائیله چون شرقه تکان وئریب
 
شاه من اونوتمادیم
 
شاه من اونوتمادیم سن ده اونوتما
سابینلی کندیری ، دار آغاجینی
اگر من اونوتسام تاریخ اونوتماز
سینه‌سی داغلانان آنا، باجینی
 
آی یاغی بو ظولمون بو خیانتین
آرتیریب ائلله‌رین سنه نیفرتین
قان ایچمه‌ک اولوبدور سنین نیّتین
ائلله‌ر سیندیراجاق کوت قیلینجی
 
حوسئین دئر : اولاجاق اولاجاق اینان
ائل سنی تورپاغا سالاجاق اینان
زامان اوز الیله آلاجاق اینان
باشینا قویدوغون ظولمون تاجینی
 
جیغالی گرایلی
 
محبت سارایی اوچسا
قلب آلیشار، دیل وای ائیلر
کؤنول پروازلانیب، اوچسا
گزر یارینی
وفادارینی
اؤز دیلدارینی
تاپانماسا ، دیل وای ائیلر
 
اووچو ایتیرسه مارالی
کسیلر صبری، قراری
داغدان ، داشدان خبر آلی
اورگی یانار
یارینی آنار
دردلی قانار
چمن سیزلار، چؤل وای ائیلر
 
محبتین تامی بالسا
عاشیغین آغرینی آلسا
یار، یارینا حسرت قالسا
سازدا آغلار
سؤزده آغلار
گؤزده آغلار
گؤزدن آخان سئل وای ائیلر
 
هیجران یاشی درین گلسه
محبتی ایکی بؤلسه
جاوان حوسئن ناکام اؤلسه
چایلار چاغلار
دوست سوراقلار
یاری آغلار
حاییف دئییب، ائل وای ائیلر
 
ناکام اؤلمه‌رم
 
دؤیوشلرده برکیمیشم، پیشمیشم
قورخو نه دیر، اؤلوم نه‌دیر بیلمرم.
آنامین سودونه من آند ایچمیشم
وطن آدین اورگیمدن سیلمرم
 
آزادلیق اوغروندا قانیم تؤکولسه
مزاریمین اوستن یوللار چکیلسه
ساچلاریم آغارسا، بئلیم بوکولسه
دوشمنه باش اَییب، سجده قیلمارام
 
شیرین آرزولاریم یئرین آلماسا
وطنیم ذیّلتدن آزاد اولماسا
خالقیم سئوینمه سه، ائلیم گولم هسه
اورکدن شاد اوْلوب، من ده گولمرم
 
شفق اولوب، اورکلره تؤکوللـه‌م
چینار اولوب، یوللار اوسته اکیلله‌م
بوداق اولوب، یارپاقلارا بوکۆللـه‌م
شؤهرت جوبّه‌سینه من بۆکولمه‌ره‌م
 
چیخیب، ساوالانا یوردوما باخسام
تبریزین کؤکسونه اولدوزلار تاخسام
ظفر نغمه‌سینی زیلدن اوْخوسام
جاوان بیر عاشیقم ناکام اؤلمه‌رم.
 
بیرینجی ایندکس
 
قادین عاشیق شعری
 
دالیمیزجا گلمه سین     (عاشیق عاباس ایله گولگز پری دستانیندان)
عاشیق عاباس ایله گۆلگز پری دستانیندان
 
اگر عاباس گلر اوْلسا بو یوْلا
سؤیله گیلن دالیمیزجا گلمه سین
اؤلوررلر، ایتیررلر آرادا
ناحاق قانی اوستوموزه سالماسین
 
آی آناجان بو درد منده قالینجا
اینجه‌لینجه، سارالینجا، سوْلونجا
اوْ منیمدی ، من اوْنونام اؤلونجه
مندن غئیری اؤزگه‌لری آلماسین
 
من پری‌یم الیم یاردان اۆزه‌لی
یازیق جانیم بو دردلره دؤزه‌لی
یئتیشسین دادیما مرتضا علی
اؤز چئویریب، اصفهانا گلمه سین
 
هونرین وار دایان داغلار. (عاشیق بستی)
 
بستی نین آه-نالاسیندان
اوْیان داغلار، اوْیان داغلار!
قان دامیر داغ لالاسیندان
سن ده قانا بوْیان داغلار !
 
کهلیکلرین قاققیلداشی
آیاغی قان ائیلر داشی.
سئل-سئل اوْلدو گؤزوم یاشی
هۆنرین وار دایان داغلار!
 
بَی‌لر بیزی گتدی جانا
ایگیدلری سالدی قانا
آیریم ائلی ظولمت خانا
بس نئجه‌دیر اویان داغلار؟
 
آنا منی بیر نادانا وئردیلر (عاشیق شهر هبانی)
 
نئجه دئییم ظالیم آتام یاشاسین
اوتاغینا زری- زرباف دؤشه سین
منی نئجه وئریب، ائله بوشاسین
آنا منی بیر نادانا وئردیلر،
گوناهیما، بابالیما گیردیلر
 
گۆن قالخاندا دورور گئدیر یازییا
آغ لاواشی دوْغرور تؤکور تازییا
لعنت گلسین کبین کسن قاضییا.
آنا منی بیر نادانا وئردیلر،
گوناهیما، بابالیما گیردیلر
 
عیشوه بیلمز، غمزه بیلمز، ناز بیلمز
سئوگی بیلمز، صؤحبت بیلمز، ساز بیلمز.
سؤز ائشیتمز، قاش آنلاماز، گؤز بیلمز
آنا منی بیر نادانا وئردیلر،
گوناهیما، بابالیما گیردیلر
 
قوْیون دئییل قوْیونلارا قاتیم من
اؤکوز دئییل ، چوْودارلارا ساتیم من
ایگیت دئییل، قوچاقلاشیم یاتیم من.
آنا منی بیر نادانا وئردیلر،
گوناهیما، بابالیما گیردیلر.
 
من شهره‌بانییَم حنا باغلاردیم
سیاه تئللریمی یانا باغلاردیم